Cando un ACV converte ao teu pai nun descoñecido

Raquel Garzón, autora do texto.

Raquel Garzón, autora do texto.

Un accidente cerebrovascular pode deixar a unha persoa sen danos aparentes pero con enormes dificultades de comprensión. Unha xornalista conta como aprendeu a convivir a súa familia cos cambios que trae a enfermidade.

Reportaxe extraída de Clarín, por Raquel Garzón.

Doce días despois de sufrir un accidente cerebrovascular (ACV) que afectou o 75% do hemisferio esquerdo do seu cerebro e tras unha semana en terapia intensiva, o meu pai sentou na súa cama e case de bo humor, preguntou: “Como están vostedes?”. Desde entón chámoo Highlander, o inmortal. Todo o que veu despois (recaídas, secuelas, a procesión de estudos, remedios, médicos e hipóteses) non puido borrar en min a impresión do seu fervoroso amor pola vida. E a convicción de que, mentres queira seguir neste maratón, correremos ao seu lado.

Ás veces soño que nunca pasou. Que nos atopamos como sempre a charlar de historia ou de poesía. Que me abrumas con algunha idea para un libro de xopolítica, a túa última obsesión; que che interesa saber como segue esa colección de contos que me esmero en arrumbar. Esas veces, cando esperto, choro. Coma se tivese cinco anos e me dixesen que non vas volver nunca. Na ducha, para que os meus fillos non pregunten por que. Para que Julián, o maior, non dea por sentado que vou a Córdoba de novo para verche -catorce viaxes van desde o derrame que te converteu noutra persoa- “porque ao papá un quéreo máis que a ninguén”.

Na Arxentina alguén ten un accidente cerebro vascular (ACV) cada catro minutos. É a segunda causa de morte tralos problemas cardíacos e a primeira razón de invalidez en maiores de 40 anos. As probabilidades de sufrir un aumentan coa idade, a partir dos 55 anos, pero hai pacientes moito máis novos pelexando contra as súas consecuencias. Durante un ACV, unha parte do cerebro deixa de recibir sangue e osíxeno, determinando a morte de células e un dano permanente que varía en cada caso. Os factores de risco son coñecidos e, moitas veces, desatendidos: a hipertensión arterial (afecta ao 80% das vítimas), o colesterol alto, a diabetes e os antecedentes familiares, entre outros. Controlalos é o único nome da prevención.

Eu non sabía nada disto ata que a enfermidade partiu a miña casa. A papá salvouno a miña irmá, médica como el, que interpretou correctamente os síntomas (dor de cabeza intenso, desorientación, náuseas, sensibilidade extrema a estímulos sensoriais) e internouno de inmediato. Cando o perigo de vida pasou, comezamos a lidiar con cicatrices físicas e emocionais, que a diferenza do que ocorre normalmente, non se relacionan no caso de papá coa mobilidade senón coa comunicación. E empezou a ciclópea tarefa de reconstruír un vínculo cun home de 80 anos que garda vagos recordos do que foi e que ten dificultades para comprender e expresarse. Que entende o meu pai; que de todo este ruído que é hoxe para el o mundo lle resulta familiar ou desexable ou sinistro? Ten medo? Sabe o que lle pasa?

Case toda a nosa conversa, desde entón, cabe nos “abrazos de oso” que nos damos. Prolóngoos sempre 30 segundos máis do usual porque sento que se algo do meu papá queda no seu corpo, saberse amado, traerao de regreso. O demais son monosílabos, ideas moi simples que acompañamos con xestos; se mencionamos a alguén sinalamos a súa foto para facilitar o recoñecemento, repetimos as preguntas pausadamente e escoitamos sen présa o que queira contar.

-Dóeche algo, papá?
-Non.
-Estás canso?
-Si. A amanolema todea, sido lalata tro. Só.

“Só” é o contrasinal deste tempo. Penso moito na inacabable soidade dun home que dedicaba os últimos anos da súa vida a ler e a escribir, dúas das súas paixóns, e que xa non pode facer ningunha das dúas cousas. Un estupendo orador que gozaba da fluidez de ideas que lle deron décadas como profesor universitario, obrigado ao silencio forzoso, porque as palabras deixan de ser, na metade das frases, sons entendibles. Dios pega onde doe.

Toda familia é un pequeno ecosistema. Un xogo de equilibrios que se altera cando alguén cae. Hai, na miña polo menos, unha resposta de xénero ante a traxedia que a enfermidade evidenciou: as mulleres coidan, acompañan, sofren aí; os varóns afástanse, converten a dor noutras cousas, só poñen o corpo se ninguén máis pode facelo. Mentres tanto, cada un mastica ao seu modo a angustia do mariñeiro que para salvarse ten que achicar a auga que entra a baldazos, sen deixar de avanzar cara á beira: rema, rema, rema … Números que facer, contas que pagar, volver o mundo a certa orde.

“Ven, cóntame das túas cousas”, invita papá cando nos vemos cun enorme sorriso. Non recorda o meu nome (a última vez confundiuno co da súa nai) aínda que si, talvez, que fun o primeiro bebé que tivo en brazos: “Eu tíñalles medo aos nenos e perdino con vos”, confesoume fai moitos anos. Así que me esmero en soliloquios lentos sobre os progresos dos seus netos, algunha viaxe recente, un libro que lin. Nunca sei que entende e que do que digo é puro mandarín nos seus oídos, pero falo con paixón. Devólvolle noutras, as historias que me contou na infancia: o descubrimento de Troia, os doce traballos de Hércules, a construción do dique San Roque e as calumnias que debeu soportar Bialet Massé… É o meu modo de dicirlle que o estraño con desesperación.

Leo moito estes días. Libros que contan historias parecidas e resumo a entrada na intemperie, a experiencia brutal da orfandade. Non sabía que había tantos; tendemos a crer única nosa tristeza. A invención da soidade, de Paul Auster, O meu oído no seu corazón de Hanif Kureishi, Mamá de Joyce Carol Oates, Papá, de Federico Jeanmaire, A boa dor, co que Guillermo Saccomanno gañou o Premio Nacional de Literatura en 2002, son algúns dos que me acompañan na procura de consolo. Pero o meu pai non morreu, repréndome. Ou si?

“O peor destas situacións é que acaban xerando duelos sen obxecto”, dime un amigo que pasou algo similar co seu. “Cando finalmente morreu, eu xa non tiña nada que sentir, nada que expresar porque o pensei e sufrín todo moitas veces antes”. Pásame: en ocasións atópome falando del en pasado (lembras como lle gustaba?), porque dalgún xeito o home que foi o meu pai xa non existe aínda que aínda nos acompañe o ruído dos seus pasos, que se esconden detrás das portas para saber se falamos del ás súas costas ou as súas gargalladas sonoras “inconfundibles” cando recorda algo e intenta compartilo con chácharas incomprensibles que terminan cun “que gracioso”.

Once meses despois dese gran charco de sangue que empantanou a súa cabeza, para sorpresa dos seus médicos, papá camiña, come e ve sen axuda. Está orientado en tempo e espazo. Os seus modais son impecables como sempre; conservou xestos (os do enfado, os da sorpresa, os da tenrura) e expresións singulares (“macanudo, vello”). Dorme moitísimo, coma se o descanso fose requisito de sanación e non está deprimido, senón en pé de loita. O seu rostro é o mesmo, aínda que os quilos perdidos afiáronlle os trazos. Falar, escribir, comprender, recordar, explicarse seguen sendo, con todo, verbos misteriosos que conxuga con lentitude artesanal e retrocesos. “Fálenlle, consíntano. Os xestos teñen para el máis sentido que as palabras, que recoñece ás veces polo contexto dunha expresión facial”, recoméndannos as súas neurorrehabilitadores.

Ás veces, con todo, volve: é capaz de dicir sen aviso e a ton coa ocasión cousas dignas dun mestre zen como “non podes destruír o que investiches a túa vida en construír” ou de cualificar algo de “irrelevante” cando os demais mortais escolleriamos un adxectivo menos sofisticado. Tras meses de sesións de fonoaudioloxía e exercicios escribe oracións simples, mantén breves conversacións telefónicas e desenvolveu con astucia (a súa intelixencia sempre foi sorprendente) a habilidade de contestar con xiros as preguntas que non entende, como quen comeza a falar un idioma estranxeiro e sabe que cun “Have a nice day!” nunca queda mal. Deixalo só, con todo, encerra perigos: pode querer lavar os dentes cunha maquiniña track, saír de casa e non saber o camiño de regreso ou confundir a unha das persoas que o coida coa súa primeira muller (tardamos horas en descubrir as razóns dun enfado que el non podía explicar!).

Das complicidades que foi tecendo cos seus catro fillos, a min tocoume a da escritura. Percorrer librerías xuntos e mostrarnos borradores foron ritos que iluminaron a miña nenez e moitas das nosas charlas comezaban cun “que estás escribindo?”. Aínda que previsible, tardei meses en entender que esta sensación de angustiosa seca literaria relacionábase coa dor da súa enfermidade. “Estalo acompañando no seu silencio”, dime unha amiga psicóloga. “Cando deixes de darlle a túa voz á pena vas volver a escribir”. Non pasou aínda.

Nun ataque de lucidez, o libro da neuroanatomista Jill B. Taylor sobre os oito anos que demandou a súa propia reconstrución tras un derrame cerebral, leo: “A pregunta que me fan con máis frecuencia é: Canto tardou en recuperarse?” A miña resposta, e non pretendo ser frívola, é: “En recuperar que? Se definimos a recuperación como volver ter acceso aos antigos programas, entón só estou parcialmente recuperada”.

O meu pai xamais volverá ser o mesmo. Algúns coñecementos poderán reaprenderse, certas destrezas serán reeducadas, a súa memoria traerá fragmentos de regreso, pero nada borrará a traxedia persoal da perda. O home que escribía libros xa non o fará; o médico que curaba, deberá resignarse a ser paciente. Aceptalo forma parte da nova vida que el e nós, a súa familia, debemos forxar. Pero reconstruírse tamén é unha revancha. Quedan a música e a pintura; os longos paseos; a alegría ruidosa dos netos e o amor sen fondo da compañeira elixida fai 44 anos. O que abominaba da vellez e minimizaba o doméstico ateigando a súa axenda de conferencias e demais “cousas importantes”, hoxe pasa horas empeñado en soster a vida, en comer, en camiñar, en mirar como cambia a luz no balcón do día á noite. Captura instantes, como os pintores impresionistas.

O que máis boto de menos é conversar contigo. As últimas veces foron de sinceridade ata o óso. Animeime a contarche, mesmo, un segredo privadísimo: que son xornalista pola túa culpa. “Como é iso?”. E eu rebobinei un recordo que gardo desde os meus cinco ou seis anos. Mostrábasnos aos meus irmáns e a min como funcionaba un grabador que acababas de comprar. Faciamos unha pregunta e o aparello reproducíaa: Maxia! Dixen algo; o artefacto remedoume pouco despois. “Non foi unha pregunta moi intelixente”, burlácheste. Poucas veces na miña vida me sentín máis miserable. E aquí estou, décadas despois, convertendo en oficio a arte de preguntar. “Que estúpido fun, que imbécil, a miña querida. Pero se non tiña importancia”, desculpácheste. E eu chanceei: “O dano está feito, pá.” Rimos moito.

Conservo a indomable ilusión de volver atoparnos na risa.

Raquel Garzón é xornalista e poeta arxentina. É autora, entre outros, de Riscos da noite e Monstros privados, ambos editados por Alción.

Este artigo saíu publicado na sección Mundos Íntimos do diario Clarín o 11 de febreiro de 2012. Rafael Garzón morreu o 18 de abril dese ano.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s